Έθιμα Πρωτοχρονιάς!

foto

Άρθρο της  Αναστασίας Χατζοπούλου

Η Πρωτοχρονιά ως πρώτη μέρα του έτους συνδέεται με πολλά έθιμα. Τα περισσότερα από αυτά ξεκινούν από την αρχαιότατη αντίληψη ότι καθετί που γίνεται στην αρχή μιας νέας χρονιάς έχει την επανάληψη και την επίδρασή του στο χρόνο που αρχίζει. Το “μαγικό” πνεύμα της πρώτης μέρας του χρόνου εκφράζει παραστατικότατα το λεγόμενο “ποδαρικό”, τη συνήθεια δηλαδή να παρατηρούμε ποιος και με ποιο τρόπο θα μπει πρώτος στο σπίτι για να του δώσουμε να σπάσει ένα ρόδι. Πρόκειται για μια οικεία συνήθεια που αγαπούσαν ακόμη και οι Βυζαντινοί, όπως αποκαλύπτει ο Νύσσης Γρηγόριος τον 4ο αιώνα μ.Χ. Οι αρχαίοι Έλληνες πριν κατοικήσουν σε ένα νέο σπίτι έσπαγαν στο κατώφλι του ένα ρόδι.

Το ρόδι, εδώ και χιλιάδες χρόνια θεωρείται, από διάφορους λαούς και πολιτισμούς το σύμβολο της γονιμότητας, της αφθονίας και της καλοτυχίας, παρόλο που κάποιες φορές σχετιζόταν με το θάνατο. Συμβόλιζε την αιωνιότητα και ήταν το φρούτο που έδενε την Περσεφόνη με τον Κάτω Κόσμο και δεν την άφηνε να ανέβει στη Γη. Ήταν επίσης και το έμβλημα των αρχαίων Ελευσίνιων Μυστηρίων. Οι Ιεροφάντες, οι ιερείς της θεάς Δήμητρας στην Ελευσίνα, κατά τη διάρκεια των Μυστηρίων ήταν στεφανωμένοι με κλαδιά ροδιάς. Το ίδιο το ρόδι απαγορευόταν ως τροφή στους μύστες επειδή ως σύμβολο γονιμότητας έφερνε την ιδιότητα να κατεβαίνουν οι Ψυχές στη Σάρκα και να προκαλούν πάθη. Στα Θεσμοφόρια, οι Αθηναίες έτρωγαν ρόδια με την ευλογία της θεάς Δήμητρας για να αποκτήσουν γονιμότητα και ευημερία.  Στην αρχαία Αίγυπτο το χρησιμοποιούσαν ως ταφικό κτέρισμα, ενώ αποτελούσε και διακοσμητικό μοτίβο στο Ναό του Σολομώντα, όπως αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη.

Το πρώτο ρόδι εμφανίσθηκε στην αρχαία Περσία, ενώ στην Ελλάδα ήρθε μέσω της αρχαίας Αιγύπτου, και εννοιολογικά σημαίνει αυτό που ραίει και φέρνει δύναμη. Υπήρξε σύμβολο της γονιμότητας της ζωής και της ευκαρπίας, γι’ αυτό και το αφιέρωσαν στη θεά Ήρα που ήταν η προστάτιδα του γάμου, ενώ η ίδια κρατούσε στο ένα χέρι το σκήπτρο της και στο άλλο ένα ρόδι. Αλλά και η θεά του έρωτα, η Αφροδίτη, συνήθιζε να προσφέρει στους αγαπημένους της ρόδια ως δώρα της αγάπης της, ενώ λέγεται πως ήταν αυτή που φύτεψε την πρώτη ροδιά στην Κύπρο.

Στο Βουδισμό θεωρείται ένα από τα τρία πιο ευλογημένα φρούτα και είναι από τα πρώτα δέντρα που καλλιεργήθηκαν. Στην Πελοπόννησο, αυτός που θα σπάσει το ρόδι απαγγέλει την ευχή: “Με υγεία, ευτυχία και χαρά το Νέο Έτος κι όσες ρόγες έχει το ρόδι, τόσες λίρες να έχει η τσέπη μας όλη τη χρονιά!” και λαμβάνει το ανάλογο φιλοδώρημα, το οποίο στη Σάμο λέγεται “μπουλιστρίνα”. Αν το ρόδι σπάσει καλά και εκτιναχτούν οι σπόροι του μακριά, είναι σημάδι αφθονίας και καλοτυχίας για την οικογένεια και λένε: “Έσπασε το ρόδι!” Τα παιδιά παρατηρούν τις ρώγες× αν είναι τραγανές και κατακόκκινες, τόσο χαρούμενες κι ευλογημένες θα είναι οι μέρες που θα έρθουν. Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως η δύναμη του ροδιού κρυβόταν στους πολυάριθμους κόκκους του (αφθονία και γονιμότητα) αλλά και στο πορφυρό του χρώμα (καλή τύχη). Κάποιοι παίρνουν το ρόδι στη Θεία Λειτουργία για να ευλογηθεί. Το ρόδι αυτό φυλάσσεται στα εικονίσματα του σπιτιού μέχρι τις 14 Σεπτεμβρίου, την ημέρα του Σταυρού. Σε κάποια περιοχή λένε: “Όσο βαρύ είναι το ρόδι, τόσο βαρύ να είναι το πορτοφόλι μας, όσο γεμάτο καρπούς είναι το ρόδι, να είναι γεμάτο το σπίτι μας με καλά και όσο κόκκινο είναι το ρόδι, τόσο κόκκινη να είναι και η καρδιά μας!»

Τη δύναμη του ποδαρικού ενισχύει και ο ραντισμός του σπιτιού με “το αμίλητο νερό”. Σε κάποιες περιοχές, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς πηγαίνουν στην πιο κοντινή βρύση “για να κλέψουν το άκραντο νερό”. Το λένε άκραντο επειδή δε βγάζουν λέξη σε όλη τη διαδρομή.  Πρόκειται για ένα έθιμο που συναντάται κυρίως στην ηπειρωτική Ελλάδα. Νεαρές, κυρίως κοπέλες, παίρνουν μια στάμνα και πηγαίνουν στην βρύση του χωριού να τη γεμίσουν. Όταν φτάνουν εκεί, την “ταΐζουν” με διάφορες λιχουδιές, όπως βούτυρο, μέλι, καρύδια, ψωμί, τυρί, όσπρια ή κλαδί ελιάς, με τα οποία την αλοίφουν και λένε την ευχή: “Όπως τρέχει το νερό να τρέχει και η προκοπή στο σπίτι τον καινούργιο χρόνο και όπως γλυκό είναι το μέλι, έτσι γλυκιά να είναι και η ζωή μας”. Θεωρούσαν μάλιστα πως όποια θα πήγαινε πρώτη στη βρύση, αυτή θα στεκόταν και η πιο τυχερή ολόκληρο το χρόνο. Στη συνέχεια ρίχνουν στη στάμνα ένα βατόφυλλο και τρία χαλίκια, “κλέβουν νερό” και γυρίζουν στα σπίτια τους πάλι αμίλητες μέχρι να πιούνε όλοι από το άκραντο νερό. Με το ίδιο νερό ραντίζουν και τις τέσσερις γωνίες του σπιτιού, ενώ σκορπούν στο σπίτι και τα τρία χαλίκια.

Κατά τις λαϊκές δοξασίες, υπάρχουν διάφορα άλλα έθιμα της Πρωτοχρονιάς, από τα οποία πηγάζει η μαγική δύναμη. Ένα από αυτά είναι η πίστη στη δύναμη των αειθαλών φυτών, από τα οποία το πιο γνωστό για τις μαγικές του ιδιότητες είναι η Σκίλλα η παράλια (Scilla Maritima), με την κοινή ονομασία “αγριοκρέμμυδο” ή “αγιοβασιλίτσα” ή “μποτσίκι” και είναι ένα αυτοφυές βολβοφόρο φυτό με την εντυπωσιακή ικανότητα να ζει ακόμη και ξεκομμένο από τη γη. Ακόμα και να το ξεριζώσεις, δεν παύει να βγάζει νέα φύλλα και άνθη. Ο λαός πιστεύει ότι αυτή η μεγάλη ζωτική του δύναμη μπορεί να μεταδωθεί σε έμψυχα και άψυχα, γι’ αυτό την πρωτοχρονιά κρεμούν σκυλοκρέμμυδο στα σπίτια τους. Το φυτό αυτό αποτελεί ένα από τα πανάρχαια αποτρόπαια κάθε κακού της οικίας και άλλων κτισμάτων, αλλά και σύμβολο αναγέννησης, υγείας και καλοτυχίας, έθιμο που που αναφέρεται ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. Στις μέρες μας, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας Ανήμερα, ο πατέρας ή η μητέρα της οικογένειας παίρνουν την κρεμμύδα και την κτυπούν ελαφρά στα κεφάλια των μελών της οικογένειας, ώστε να ξυπνήσουν και να πάνε στη Θεία Λειτουργία του αγίου Βασιλείου. Στη συνέχεια κρεμιέται σε κάποιο σημείο του σπιτιού, για να φέρνει τύχη και υγεία. Το έθιμο αυτό τηρείται ακόμη στην Κρήτη.

 

Σύμβολο της Πρωτοχρονιάς και του νέου έτους είναι η βασιλόπιτα. Το έθιμο συνδέεται με ανάλογες αρχαίες συνήθειες που λατρεύονταν στην Ελλάδα, όπως τα Κρόνια (εορτή του θεού Κρόνου), και τα Σατουρνάλια γιορτές της Ρώμης, όπου έφτιαχναν γλυκά και πίτες, μέσα στα οποία έβαζαν νομίσματα και σε όποιον τύχαινε το κομμάτι, ήταν ο τυχερός της παρέας. Η ορθόδοξη παράδοση συνέδεσε το ίδιο έθιμο με τη Βασιλόπιτα. Σύμφωνα με αυτήν, όταν ο άγιος Βασίλειος ήταν Επίσκοπος της Καισάρειας, ο έπαρχος της Καππαδοκίας πήγε στην πόλη με σκληρές διαθέσεις για να εισπράξει φόρους. Οι κάτοικοι φοβισμένοι, απευθύνθηκαν στον άγιο Βασίλειο, ο οποίος τους υπέδειξε να συγκεντρώσουν τα πιο πολύτιμα αντικείμενα που είχαν, προκειμένου να καλοπιάσουν τον έπαρχο. Τελικά αυτός έφυγε δίχως να πάρει κάτι. Επειδή ήταν πρακτικά αδύνατο να ξαναπάρει ο καθένας τα αντικείμενά του, ο άγιος Βασίλειος ζήτησε να κατασκευάσουν μικρές πίτες, που σε καθεμιά θα έβαζαν και ένα αντικείμενο αξίας. Η διανομή έγινε και σαν από θαύμα, έτυχε στον καθένα αυτό που είχε προσφέρει.

Στη Στερεά Ελλάδα το βασιλόψωμο κόβεται Ανήμερα, στο οποίο, εκτός από αλεύρι βάζουν μέσα ρεβύθι αλεσμένο, βασιλικό και νερό και πάνω του δημιουργούν διάφορα σχήματα και παραστάσεις που σχετίζονται με την παραγωγή, την υγεία, ή την οικογένεια.

Στα Τρίκαλα κάνουν ένα ζυμάρι στο οποίο τοποθετούν εκτός από νόμισμα, ένα κομμάτι κλήμα, άχυρο ή χορταράκι, μία μικρή πέτρα κι ένα σπόρο καλαμποκιού. Σε όποιον πέσει το κλήμα θα έχει πολλά σταφύλια, σε όποιον πέσει η μικρή πέτρα θα είναι δυνατός στην υγεία του, ενώ αυτός που θα πετύχει το άχυρο ή το χόρτο θα αποκτήσει πολλά ζώα, αυτός που θα πετύχει το νόμισμα θα γίνει πλούσιος κι αυτός που θα πετύχει τα καλαμπόκι, θα κερδίσει τη σοδειά του νέου έτους. Στην Ανατολική Θράκη, τη Βασιλόπιτα την έκαναν φυλλωτή. Έβαζαν γέμιση πλιγούρι και ανάμεσα στα φύλλα το νόμισμα, με το οποίο πρώτα τη σταύρωνε τρεις φορές και ύστερα το έχωνε στο ζυμάρι. Ακόμη έβαζε πελεκούδι από την πόρτα ή ένα κλαρί για το σπίτι, ένα κουκί σιτάρι για τα χωράφια, σταφίδα για το αμπέλι, κομματάκια τυρί για τα πρόβατα και άχυρο για τα γελάδια.

 

Στη Θάσο διατηρούν ένα πολύ παλιό έθιμο: Όλα τα μέλη κάθονται γύρω από το αναμμένο τζάκι και τραβούν την ανθρακιά προς τα έξω και ρίχνουν αναμμένα κάρβουνα, φύλλα ελιάς, βάζοντας στο νου τους μια ευχή, χωρίς όμως να την πουν στους άλλους. Όποιου το φύλλο γυρίσει περισσότερο, εκείνου η ευχή θα πραγματοποιηθεί. Eπίσης, εισέρχονται στην οικία τους με μία μεγάλη πέτρα, την οποία τοποθετούν κάπου μέσα στο σπίτι, για να ριζώσει ο καινούριος χρόνος και για να είναι στιβαρές οι σοδειές και οι άνθρωποι.

Στα Επτάνησα υπάρχει το έθιμο της κολόνιας: την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, γεμάτοι χαρά και προσδοκία για τον ερχομό του νέου έτους, οι κάτοικοι βγαίνουν στους δρόμους κρατώντας στα χέρια τους μπουκάλια με κολόνιες και ραίνουν ο ένας τον άλλον ψέλνοντας: “Ήρθαμε με ρόδα και ανθούς, να σας ειπούμε χρόνους πολλούς!”, ενώ το πρωί, η μπάντα του Δήμου πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι και τραγουδά επτανησιακές καντάδες και κάλαντα για το νέο έτος.

 

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

 -Φίλιππος Βρεττάκος, Οι Δώδεδεκα μήνες του έτους και αι κυριότεραι εορταί των.

Τιμόθεος Κιλίφης, Ήθη, έθιμα και άλλα…

-Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος, Οι 12 Μήνες-Τα Λαογραφικά.

-Δημήτριος Λουκάτος, Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών.

-Μιχάλης Μερακλής, Ελληνική Λαογραφία. Ήθη κι έθιμα.

-Αγγελική Μαστρομιχαλάκη, Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Φώτα.

-Γεώργιος Σιέττος, Αρχαίες επιβιώσεις στο Χριστιανισμό.

-Μιχάλης Τσώλης, Γιορτές της Ρωμιοσύνης.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s